જૈન ધર્મમાં અસ્તેય — માત્ર ચોરી ન કરવી નહીં, પરંતુ બીજાના હકનો આદર કરવો

 

જૈન ધર્મમાં અસ્તેય — માત્ર ચોરી ન કરવી નહીં, પરંતુ બીજાના હકનો આદર કરવો

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

જૈન ધર્મ માનવ જીવનને શુદ્ધ, શાંતિપૂર્ણ અને મુક્તિમાર્ગ તરફ દોરી જવાનો એક વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત માર્ગ દર્શાવે છે. જૈન ધર્મના પાંચ મહાવ્રતોમાં અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ત્રીજું મહત્વપૂર્ણ વ્રત છે — અસ્તેય, એટલે કે ચોરી ન કરવી.

પરંતુ જૈન દર્શનમાં અસ્તેયનો અર્થ માત્ર બીજાની વસ્તુ ચોરી ન કરવી એટલો સીમિત નથી. બીજાની કોઈપણ વસ્તુ, અધિકાર, માન-સન્માન, વિશ્વાસ કે વિચારને તેની મંજૂરી વિના મેળવવાની ઇચ્છા પણ અસ્તેયના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ છે. એટલે અસ્તેય બહારની ક્રિયા કરતાં વધારે અંદરની વૃત્તિ સાથે જોડાયેલો છે.

અસ્તેયનો મૂળ અર્થ શું છે?

‘અ’ એટલે નહીં અને ‘સ્તેય’ એટલે ચોરી. એટલે અસ્તેયનો શાબ્દિક અર્થ થયો — ચોરી ન કરવી.

જૈન આગમ પરંપરામાં અસ્તેયનો મૂળ ભાવ એવો છે કે જે વસ્તુ આપણને આપવામાં આવી નથી તે આપણે લેવી નહીં અને તેને મેળવવાની અનધિકૃત ઇચ્છા પણ ન રાખવી.

તત્ત્વાર્થસૂત્રમાં આચાર્ય ઉમાસ્વાતિનું સૂત્ર છે — “અદત્તાદાનં સ્તેયમ્” — જે આપવામાં આવ્યું નથી તે લેવું એ સ્તેય છે.

આ વ્યાખ્યા ખૂબ જ ઊંડી છે. અહીં પ્રશ્ન માત્ર વસ્તુનો નથી, પરંતુ અધિકાર અને સંમતિનો છે. કોઈ વસ્તુ આપણને આપવામાં આવી નથી, તો તેને પોતાની બનાવી લેવી એ અસ્તેય છે.

અસ્તેયના ત્રણ સ્તર

અસ્તેયને મન, વચન અને કાયાના ત્રણ સ્તરે સમજી શકાય.

પ્રથમ — માનસિક અસ્તેય: બીજાની વસ્તુ મેળવવાની ચોરીની ઈચ્છા પણ ન કરવી.

બીજું — વાચિક અસ્તેય: બીજાને ચોરી કરવા માટે પ્રેરણા કે માર્ગદર્શન ન આપવું.

ત્રીજું — શારીરિક અસ્તેય: સ્વયં બીજાની વસ્તુ અનધિકૃત રીતે ન લેવી.

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જૈન ધર્મમાં અસ્તેય માત્ર હાથથી થતી ચોરી નથી. ચોરીની શરૂઆત ઘણીવાર મનની ઇચ્છાથી થાય છે. મનમાં લોભ જન્મે, પછી વ્યક્તિ કોઈને ચોરી કરવા પ્રેરે અને અંતે પોતે પણ તે કાર્ય કરે — આ સમગ્ર પ્રક્રિયા અસ્તેયના સિદ્ધાંતને સ્પર્શે છે.

શું માત્ર પૈસા અને વસ્તુની ચોરી જ અસ્તેય છે?

ના.

આજના સમયમાં અસ્તેયનો અર્થ વધુ વ્યાપક રીતે સમજવો જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિનો સમય બિનજરૂરી રીતે બગાડવો, બીજાના વિચારો પોતાના નામે રજૂ કરવા, કોઈનો વિશ્વાસ તોડવો, કોઈના અધિકાર પર કબજો કરવો અથવા બીજાની પ્રતિષ્ઠાનો અન્યાયપૂર્વક ઉપયોગ કરવો — આ બધું અસ્તેયના વ્યાપક અર્થ સાથે જોડાઈ શકે છે.

અટલે અસ્તેય આપણને એક સરળ પ્રશ્ન પૂછવાનું શીખવે છે:

“જે હું મેળવવા જઈ રહ્યો છું, તેના પર મારો સાચો અધિકાર છે કે નહીં?”

જો જવાબ ‘ના’ હોય, તો ત્યાં અટકી જવું એ અસ્તેયની સાધના છે.

પંચ મહાવ્રતોમાં અસ્તેયનું સ્થાન

જૈન ધર્મ અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ — આ પાંચ મહાવ્રતોની દૃઢ નીવ પર ઊભેલો છે.

ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ આપેલા આ જીવનદર્શનનો હેતુ માત્ર સામાજિક નિયમોનું પાલન કરાવવાનો નહોતો. તેનો અંતિમ હેતુ આત્માને કર્મબંધનથી મુક્ત કરવાનો છે.

અસ્તેય વ્યક્તિને બીજાના અધિકારનો આદર કરવાનું શીખવે છે. જ્યારે માણસ બીજાનું લેવાનું છોડે છે, ત્યારે તેની અંદરનો લોભ ધીમે ધીમે ઘટે છે. અને લોભ ઘટે એટલે અપરિગ્રહ તરફ આગળ વધવું સરળ બને છે.

અસ્તેય અને અપરિગ્રહનો સંબંધ

અસ્તેય અને અપરિગ્રહ એકબીજાના પૂરક છે.

જ્યાં વધારે મેળવવાની ઇચ્છા હોય ત્યાં લોભ જન્મે છે. લોભથી માણસ એવી વસ્તુ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે જે તેની નથી. તેથી અસ્તેયનો ભંગ થાય છે.

પરંતુ જો વ્યક્તિ સંતોષ કેળવે અને સમજે કે “જે મારું છે તે જ મારું છે અને જે મારું નથી તે મારું નથી”, તો બીજાની વસ્તુ મેળવવાની ઇચ્છા ધીમે ધીમે ઓછી થાય છે.

આથી કહી શકાય કે:

અપરિગ્રહ → પરિગ્રહ ઓછો → લોભ ઓછો → અસ્તેયનું પાલન સરળ.

અસ્તેયનો આધ્યાત્મિક અર્થ

જૈન કર્મસિદ્ધાંત મુજબ આત્મા મૂળે જ્ઞાન, દર્શન, સુખ અને વીર્યથી સમૃદ્ધ છે. રાગ, દ્વેષ અને મોહને કારણે કર્મપુદ્ગલ આત્મા સાથે બંધાય છે.

સ્તેય એટલે ચોરી — અને ચોરીની પાછળ ઘણીવાર લોભ રહેલો હોય છે.

લોભ વ્યક્તિમાં અસંતોષ પેદા કરે છે. અસંતોષ તેને અયોગ્ય માર્ગે લઈ જાય છે અને અંતે કર્મબંધનનું કારણ બને છે.

તેથી અસ્તેય માત્ર સામાજિક સદાચાર નથી; તે આત્મશુદ્ધિની સાધના પણ છે.

ગૃહસ્થ અને સાધુ માટે અસ્તેય

જૈન ધર્મમાં સાધુ માટે પંચ મહાવ્રતનું સંપૂર્ણ પાલન છે, જ્યારે ગૃહસ્થ માટે પંચ અણુવ્રતનું પાલન દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

ગૃહસ્થ જીવનમાં અસ્તેયના પાલનનો અર્થ છે — બીજાની વસ્તુ પર લાલચ ન રાખવી, ઈમાનદારીથી કમાણી કરવી, તોલ-માપમાં પ્રામાણિકતા રાખવી, કાયદાનું પાલન કરવું અને કોઈને છેતરવું નહીં.

સાધુ માટે અસ્તેયનું પાલન વધુ કડક છે. વિનાની મંજૂરી કંઈ પણ લેવું નહીં, જરૂરિયાત કરતાં વધુ કંઈ ન રાખવું અને નિર્લોભ જીવન જીવવું — આ તેની સાધનાનો ભાગ છે.

અસ્તેયથી મળતી આંતરિક શાંતિ

ચોરી કરનાર વ્યક્તિને બહારથી વસ્તુ મળી શકે, પરંતુ અંદરથી શાંતિ મળતી નથી. પકડાઈ જવાનો ભય, અપરાધબોધ અને માનસિક તણાવ તેને પરેશાન કરતા રહે છે.

બીજી તરફ, જે વ્યક્તિ અસ્તેયનું પાલન કરે છે તેને પોતાના જીવનમાં પારદર્શિતા અને નિર્ભયતા અનુભવાય છે.

અસ્તેય આપણને કહે છે — બીજાનું મેળવવાથી જીવન મોટું બનતું નથી; પોતાના મનમાંથી લોભ ઘટાડવાથી જીવન મોટું બને છે.

ઉપસંહાર

અસ્તેય એટલે માત્ર “ચોરી ન કરવી” નહીં. તે બીજાના હકનો આદર કરવાની જીવનદૃષ્ટિ છે.

જ્યારે વ્યક્તિ મનથી બીજાની વસ્તુની ઇચ્છા છોડે છે, વાણીથી કોઈને ચોરી માટે પ્રેરતી નથી અને શરીરથી કોઈની વસ્તુ લેતી નથી, ત્યારે અસ્તેય જીવનમાં ઉતરે છે.

અસ્તેય વ્યક્તિને ઈમાનદાર, સંતોષી અને નૈતિક બનાવે છે. તે સંબંધોમાં વિશ્વાસ ઊભો કરે છે અને આત્માને મુક્તિના માર્ગે આગળ વધારે છે.

અસ્તેય એ માત્ર એક વ્રત નથી; તે એવી જીવનશૈલી છે જે વ્યક્તિને માનવથી મહાન બનાવે છે.

  ------------------------------x--------------------------------x---------------------------------x------------------------

 If you like article & also watch video & more details join us below link

Facebook page - https://www.facebook.com/profile.php?id=61564881283606

Youtube Link - https://www.youtube.com/@drharshadkamdar4852

Instagramme Link - https://www.instagram.com/drharshadkamdar/?hl=en

Twitter Link - https://x.com/HarshadKam2312

Linked in Link - https://www.linkedin.com/in/dr-harshad-kamdar-62983815a/

More Blogs Link - 

Short Heart Touching Story- https://shorthearttouchingstory.blogspot.com/

Swasth Bachcha - https://swasthabachcha.blogspot.com/

Share Bazar Se kamai - https://sharebazarsekamai.blogspot.com/

Keywords: 

સત્યની સાધના, સત્યવાદી જીવન, પ્રામાણિક જીવન, નિર્ભયતા અને સત્ય, સત્ય અને આત્મવિશ્વાસ, સત્યથી આંતરિક શાંતિ, સત્ય અને સુખ, સત્યનું આધ્યાત્મિક જીવનમાં મહત્વ, જૈન ધર્મમાં સત્યનું પાલન, બાળકોમાં સત્યની ટેવ, સત્ય બોલવાની કળા, મૌન સાધના, દૈનિક પ્રતિક્રમણ, સત્ય અને મુક્તિ, આત્મિક વિકાસ, Truthful Living, Power of Truth, Truth and Inner Peace, Truth and Confidence, Jain Spiritual Practice, Ethical Living, Spiritual Growth, Truth and Liberation.

Tags:

સત્યની સાધના, સત્યવાદી જીવન, પ્રામાણિકતા, નિર્ભયતા, આત્મવિશ્વાસ, આંતરિક શાંતિ, આધ્યાત્મિક વિકાસ, આત્મિક મુક્તિ, સદાચાર, જૈન ધર્મ, સત્યનું પાલન, મૌન સાધના, પ્રતિક્રમણ, જીવનમાં સત્ય, બાળકો અને સત્ય, Truthful Living, Power of Truth, Inner Peace, Spiritual Growth, Jain Spirituality, Liberation.

Hastags: 

#સત્યનીસાધના #સત્યવાદીજીવન #પ્રામાણિકતા #નિર્ભયતા #આત્મવિશ્વાસ #આંતરિકશાંતિ #આધ્યાત્મિકવિકાસ #આત્મિકમુક્તિ #સદાચાર #જૈનધર્મ #સત્યનુંપાલન #પ્રતિક્રમણ #TruthfulLiving #PowerOfTruth #InnerPeace #SpiritualGrowth #JainSpirituality #Jainism

Disclaimer

આ લેખ જૈન ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો, દાર્શનિક વિચારો અને જીવનદર્શનને સરળ અને સામાન્ય વાચકો માટે સમજાય તેવી ભાષામાં રજૂ કરવાના હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. લેખમાં સમાવિષ્ટ ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક વિચારો જૈન પરંપરામાં પ્રચલિત માન્યતાઓ અને સિદ્ધાંતોના સામાન્ય અભ્યાસ પર આધારિત છે.

આ લેખનો હેતુ કોઈ અન્ય ધર્મ, સંપ્રદાય, વ્યક્તિ કે વિચારધારાની ટીકા કરવાનો નથી, પરંતુ જૈન ધર્મના અહિંસા, સત્ય, સંયમ, અપરિગ્રહ, આત્મશુદ્ધિ અને અન્ય મૂલ્યોને સમજવાનો પ્રયાસ છે.

જૈન દર્શનના વિવિધ સંપ્રદાયો અને પરંપરાઓમાં કેટલીક માન્યતાઓ, અર્થઘટનો અથવા વ્યવહારિક પદ્ધતિઓમાં ભિન્નતા હોઈ શકે છે. તેથી વિશિષ્ટ ધાર્મિક અથવા દાર્શનિક અભ્યાસ માટે પ્રમાણભૂત જૈન આગમો, ગ્રંથો તથા અધિકૃત જૈન વિદ્વાનોના માર્ગદર્શનનો સંદર્ભ લેવો યોગ્ય રહેશે.

આ લેખ સામાન્ય માહિતી અને શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. વાચકોએ પોતાના વિવેક અને સમજણ અનુસાર તેમાંના વિચારોને સમજવા અને જીવનમાં લાગુ કરવા.

© ડો. હર્ષદ કામદાર. સર્વાધિકાર સુરક્ષિત (All Rights Reserved).